1- İSTANBUL AFET RİSK GÖSTERGE SİSTEMİ PROJESİ
Şehir yetkilileri, düşüncelerini ve harcamalarını teyid etmek için, afet risk azaltmada ki öncelikleri anlamada, kilometre taşları belirlemede ve gelişimi takip etmede araçlara ihtiyaç duymaktadır. Model ve Yöntem olarak bahsedilen “Megaşehir Gösterge Sistemi ” risk haberleşmesi ve yerel düzeyde amaca uygun risk parametreleri üzerinde müzakereyi arttırmakta ve böylece Afet Risk Yönetim uzmanları ve karar vericilere uygun Afet Risk Yönetim stratejileri geliştirmelerine olanak sağlamaktadır. Aynı zamanda kilometre taşları belirleyerek bu kontrol noktalarındaki gelişmeyi izlemeye olanak sağlamakta, böylece kaynakların nereye yatırımının yapılacağına karar verilebilmekte ve düzeltme ve gözden geçirme konusunda olanak sağlamaktadır. Bu çalışmada odaklanan ana nokta Büyükşehir’e uygun göstergelerin geliştirilmesi, yöntemin ve göstergelerin etkileşimli bir araç ile uygulanması ve başka şehir veya enstitülerin yeniden üretilebilir bir çerçeve oluşturularak ARY durum tatbikatlarını yaparak ölçümlerini ve şehirde Afet Risk Azaltma gelişimini değerlendirebilmektir.
Yöntem
Megaşehir Gösterge Sistemi (MIS) üç ayrık fakat birbirini tamamlayan gösterge gurubundan oluşmaktadır. MIS’in İlk bileşeni, Cardona et al. (2005) in çalışmasını baz alan Şehir Sismik Risk İndisi (USRi), sadece beklenen hasarlara değil aynı zamanda hasarları ağırlaştırıcı potansiyel etkilerden sosyal kırılganlık ve farklı ilçelerin çabuk toparlanma zafiyetine genel bakışı sağlamaktadır. Çalışmanın ilk adımı, mevcut kayıp senaryolarından potansiyel beklenen bina ve alt yapı hasarları “fiziksel” risk göstergelerini üretmektedir. Örnek olarak, Depremin potansiyel direk etkisi Fiziksel Risk RF şeklinde ifade edilmiştir. Dolaylı etkiler, etki faktörleri (1+F) şeklinde verilmekte ve ağırlaştırıcı etki katsayısı F’ye dayanmaktadır. Etki faktörü (F) bir grup göstergeden müteşekkil olmakta, yeniden inşa ve iyileşme için afet hazırlığı ve risk azaltma, çabuk toparlanma, dayanışma, sosyal ağlar, birikimler, diğer etkenler ve kaynaklarda olduğu gibi, kişi veya grupların (örneğin kişisel özellikleri, yaşam durumları, finans) kırılganlık etkenlerini tasvir etmektedir.
Sosyal hasargörebilirlik için İstanbul uygulamasındaki göstergeler, yerel araştırmacı gurubu, Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü ve Ortadoğu Teknik Üniversitesi’nden uzmanlar ile tekrarlamalı olarak birkaç çalıştayda gözden geçirilmiştir. Bazı sosyal hasargörebilirlik göstergeleri nüfus sayımlarından ve düzenli toplanan verilerden hesaplanmaktadır. Buna karşılık ikinci grup gösterge veri toplamaya dayanmamakta, hasar görebililiğin üstesinden gelebilmek için gerekli, çabuk toparlanma ve kapasitenin önemli yönlerini açıklamaktadır. Sosyal hasargörebilirlik analizleri, araştırmanın bir parçası olarak tasarlanan, esas olarak 30 konulu 2010 yılı başına kadar İstanbul Büyükşehir Belediyesinin 35000 hanede yapacağı sosyal yapı anketinden elde edilecektir. Bu anket, Ulaşım Planlama Müdürlüğü, Sağlık Bakanlığı, KRDAE Afete Hazırlık ve Eğitim programı (AHEP), Sivil Savunma ve birkaç STK dan elde edilen veriler eklenerek arttırılmaktadır.
USRi İstanbul’un tamamı için geliştirilmiş olmakla birlikte herhangibir ilgili paydaş tarafından da kullanılabilir. Mücadele Kapasitesi İndisi (CCi) İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin afet yönetimindeki işlevsel ve işletimsel zorunlulukları dikkate alınarak geliştirilmiştir. Belediye seviyesindeki Mücadele Kapasitesi, Büyükşehir Belediyesinin ana sorumluluklarının bulunduğu dört alanın ağırlıklı toplamıdır. Bu; enkaz kaldırma, kurtarma ve yardım işleri (yangın söndürme, arama kurtarma, acil durum sağlık desteği ve cenaze işleri), candamarı tamiratı ve sığınak alanı yardım desteği konularını içermektedir. Bu göstergeler niceliksel olarak kapasite fonksiyonları cinsinden geliştirilmiş ve (a) Müsait kaynakların tedariği (b) bu kaynaklara duyulan ihtiyacı (c) bu kaynaklara erişebilirlik (örneğin istenilen hizmetlere, faaliyetlere ve yerlere ulaşma kabiliyeti). Tedarik Belediye içindeki ilgili birimlerin kaynaklarının kapsamlı gözden geçirilmesi ile (örneğin insan ve makine gücü vb.), ihtiyaç ise herbir gösterge için deprem senaryolarına bağlı kayıp tahminlerinden elde edilmektedir. Erişilebilirlik, Coğrafi Bilgi Sistemi ortamında yapılan analizler ile zaman-servise ulaşım etkeni olarak belirlenmektedir.
Açıklayıcı performans gösterge setlerinin üzerinden afet risk yönetimi için potansiyelin elde edilmesi ve gelişmenin (veya gelişme eksikliğinin) düzeltici ve beklenen müdahalelerin önceden belirlenmiş kilometre taşlarının izlenmesi MIS yaklaşımında bir sonuç adımıdır. Bu, Afet Risk Yönetim İndisi (DRMi) nin geliştirilmesi ile sonuçlanmış ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve bağlı kuruluşlarında kanun yapma ve karar vermeye yetkililerin konu ile ilgili değişime işaret edebilmesi için geliştirilen CCi indisi olarak tasarlanmıştır. DRMi performans göstergeleri İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 2002 İstanbul Deprem Master Planı’nın stratejik çıktılarını, 2004 Deprem Konseyi Raporu ve 2007-2014 İBB Afet Risk Azaltımı stratejik vizyonu tavsiyelerindeki gelişmeyi takip edebilmeye olanak sağlamaktadır. DRMi bir el kitabı şeklinde hazırlanmış ve projenin ilerleyen safhasında İstanbul Büyükşehir Belediyesinden anahtar paydaşların katılımıyla bir çalıştay, anahtar işlevsel faaliyetlerdeki performans değerlendirmelerini elde etmek için gerçekleştirilecektir. Proje uygulama gurubu, AKOM’dan katılımcılar ile işbirliği içinde çalışarak DRMi göstergeleri için yapıyı ve bir rehber mahiyetinde belgeyi hazırlamıştır. Hazırlanılanlar iki kere müzakere edilmiştir.
Projenin Durumu
İstanbul’un MIS uygulamasında şu ana kadar bütün fiziksel risk göstegeleri ve bütün mevcut sosyal hasargörebilirlik (etki faktörü) göstergeleri İstanbul ilçelerinin risk sıralaması elde etmek için çoklu kriterlerin analiz edilebildiği bir yazılıma girilmiştir. Uygulama süreci Belediyeden anahtar grup paydaşlarının göstergeleri değerlendirmek ve MIS çıktılarını tartışmak için belirlenmesi ve konunun çalışılmasından müteşekkildir. İstanbul MIS uygulaması DRM göstergelerine ait ağırlıkların bir uzman gurup tarafından atanması
ve gösterge değerlerinin değerlendirilmesine dayanmaktadır. Bu sonuçların bir çalıştayda paydaşlarla istişare edilerek özel tavsiyelere dönüştürülmesine olanak sağlamaktadır. Gösterge ağırlıkları ve dönüşüm fonksiyonları değerlendirilmekte ve ağırlıkların toplam sonuca etkisi incelenmektedir. USRi ve CCi göstergelerinin değerlendirilmesi ve DRMi göstergelerinin Büyükşehir Belediyesi’nden hedef gurup paydaşların katılımıyla puanlamalarının oluşturulması için 2010 için bir günlük çalıştay planlanmıştır. MIS aracı birkaç ağırlıklandırma yönteminin etkileşimli uygulamasına ve katılımcıların farklı ağırlıklandırma şekillerinin duyarlılığına gerçek zamanlı olarak bakabilmelerine olanak sağlamaktadır. Mevcut durumda, Mücadele Kapasitesi indisinin tamamlanması için ek veri toplanmaktadır. Tespit edilen veri ve kaynaklarla candamarı hizmetlerinin tamir edilmesi gibi ihtiyaç tarafı operasyonlarının tahmin edilmesinde yöntem belirlemeye yönelik işe daha fazla ihtiyaç duyulmaktadır. Ayrıca sosyal yapı anketinin sonuçları USRi sonuç değerlendirmesi için halen beklemektedir.
Proje Ortakları
Proje, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, EMI, Karlsruhe CEDIM ve Boğaziçi Üniversitesi Afet Yönetim Merkezi CENDIM arasında ortak bilimsel faaliyettir. Proje, İBB Deprem ve Zemin İnceleme Müdürlüğü bünyesinde sürdürülmektedir.
Dr. Bijan Khazai, Jeofizik Enstitüsü, Karlsruhe University
Mr. Osman Kılıç, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Mr. Ahmet Emre Basmacı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Mr. Emin Menteşe, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Ms. Betül Konukcu, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Ms. Bilgen Sungay, Boğaziçi Üniversitesi Afet Yönetim Merkezi
Proje Danışmanları
Prof. Mustafa Erdik, Deprem Mühendisliği Bölümü, Boğaziçi Üniversitesi
Prof. Eser Durukal, Afet Yönetim Merkezi, Boğaziçi Üniversitesi
Prof. Metin İlkışık, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Mr. Mahmut Baş, İstanbul Büyükşehir Belediyesi
Prof. Friedemann Wenzel, Jeofizik Enstitüsü, Karlsruhe University
Dr. Fouad Bendimerad, Earthquake and Megacities Initiative
Proje; EMI(Earthquake and Megacities Inıtiative, ABD), CEDIM (Center for Disaster Management and Risk Reduction Technologies, Karlsruhe Universitesi) ve Kandilli Rasathanesi ile birlikte yürütülmektedir. Bu kapsamda üretilmiş olan aşağıdaki analizler henüz devam etmekte olduğundan; veriler güncellendikçe sıralamalar ve analizlerde değişiklik olalabilecektir.
2-HAZTURK PROJESİ
Deprem öncesi, sırası ve sonrasında kullanılmak üzere, Amerika FEMA patentli Hazus ve Maeviz programlarının, İstanbul’a uyarlanması amacıyla geliştirilen bir yazılımdır.
Yazılımının amacı, deprem nedeniyle oluşabilecek zararların azaltılması için, geniş kapsamlı, risk tabanlı hasar tahmin analizi gerçekleştirmek olup, risk ve acil durum yönetimine yardımcı olmaktır.
Yazılım; İTU ve MAE Center (Mid America Earthquake Center, İllinois Üniversitesi) tarafından geliştirilmiş olup; bina, altyapı, köprülerde oluşabilecek tahmini hasarları, afet öncesi güçlendirme maliyetlerini ve afet sonrası ekonomik kayıpları hesaplar.
Kayıp tahmin sonuçlarında maksimum güvenirlilik için, verilerin en yüksek kalitede olması gerekir. Bu nedenle yazılımda Zeytinburnu ilçesi değerlendirilmiştir.
İstanbul Doğalgaz Boru Hattı Hasar Tahmini
Bu analizde gömülü boru hatlarında depremi takiben meydana gelebilecek hasar tahmin edilmektedir.
Hasar tahmini altyapı boru hatları için geliştirilmiş olan kırılganlık eğrileri, (Maksimum Yer Hızı) birimiyle afet ya da risk haritası, boru materyali, boru birleşim tipi, boru çapı ve parça uzunluğu ile mevcut zemin türü bilinerek yapılabilir.
İşlem girdilerinin kullanılarak kilometre başına tamir oranının hesaplanması ile sonuçlanır. Her parça için verilen tamir oranı (RR) parça uzunluğu ile çarpılarak gerekli tahmine ulaşılır.
